خانه > مطالب پیشنهادی > چشمه های منطقه تودروار و مدیریت آینده

چشمه های منطقه تودروار و مدیریت آینده

قلقل،سرچشمه

قلقل،سرچشمه

در منطقه ما تعداد زیادی چشمه موجود است که تعدادی از آنها فقط استفاده زراعی دارند مثل ویستان ، چمبلو ، سیاه کوه و غیره و بعضی فقط  در دامداری مورد استفاده قرار می گیرند مثل آرسگ ، ویان ، خدرود و معدودی از آن ها نیز هم استفاده دامی دارند و هم کشاورزی مثل سر استال رومه و گیو تنگه و…. موردهای زیادی را نیز می توان نام برد که در قدیم دارای باغ و کلاته بوده اند و هر دو مورد استفاده را داشته اند و اکنون تنها به علت کم شدن آب فقط در دامداری مورد استفاده دارند مثل شندر ، گشنیز آب ، اشتاریش ، اسکلاوار  و غیره . فراموش نباید کرد که کل موجودیت منطقه نیز وابسته به چشمه قلغل است که در گذر زمان باعث بوجود آمدن سکونت گاه های فعلی در طول مسیر شده است . اصولا وقتی سطح ایستابی (سطحی که از این سطح به پایین تمام خلل و فرج موجود بین ذرات تشکیل دهنده خاک و سنگ از آب پر شده است و تخلخل موثر کاملا از آب اشباع شده است) با سطح زمین برخورد میکند چشمه بوجود می آید . علت های زیادی برای این برخورد می تواند وجود داشته باشد . گاهی علت زیادتر شدن شیب سطح زمین از شیب سطح ایستابی می باشد که چشمه های خیز افتی را بوجود می آورد مثل چشمه ورازیان سیاه کوه و ویان و آبشرف.گاهی علت گسل است که با جابجایی سنگها وخاکها باعث قرار گیری یک توده غیر قابل نفوذ در برابر یک سفره آبدار وتراوش ونشت آب در پایینترین ارتفاع این تلاقی وبوجود آمدن چشمه میشود مثل  سر استال رومه و گیو تنگه.گاهی نیز شکستگی سنگها و خاکهای غیر قابل نفوذ که در زیر آنها سفره های آبدار یا آبخوانها وجود دارند و تراوش ونشت آب از این مناطق به بیرون باعث بوجود آمدن چشمه میشود مثل چکو وچندین مورد دیگر که از حوصله این بحث بیرون است. و بعضی مواقع چندین علل دست به دست هم داده ویک چشمه را بوجود می آورد که آبدهی این چشمه ها به نحو کاملا بارزی بیشتر از بقیه چشمه هاست مثل چشمه قلغل که هم گسلی است وهم خیز افتی وهم میتوان آنرا یک چشمه آب بندی دانست.

میزان آبدهی یک چشمه به عوامل مختلف از جمله به عوامل زیر بستگی دارد:


۱- جنس زمین هایی که آب حاصل از بارندگی ها (برف و باران و غیره) را دریافت می دارد و تشکیل چشمه می دهد. چرا که هر چه تراوایی و تخلخل این زمین ها بیشتر باشد در کنار سایر عوامل مساعد می تواند آبدهی یک چشمه را بیشتر کند. میزان نفوذ ، مدت زمان نفوذ ، درصد تخلخل موثر و… عواملی هستند که در این زمینه مهمند.

۲- اگر قابلیت نفوذ آب در زمین کم و سفره آبدار بسیار وسیع باشد، چشمه به صورت یکنواخت در تمام فصول آب می دهد. و اگر قابلیت نفوذ زیاد و سفره آبدار کوچک باشد، میزان آبی که از چشمه خارج می شود بستگی به بارندگی دارد. از این رو در بهره برداری از آبهای زیرزمینی باید سعی کرد از ذخایری که در عمق دره ها و دارای آبدهی ثابت و در ضمن زیاد است، استفاده شود.


۳- گسترش آبخوان یا سفره آبدار زیر زمینی که هر چه این گسترش بیشتر باشد باعث ذخیره بیشتر آب و در صورت داشتن تراوایی مناسب باعث آبدهی بیشتر چشمه می شود . البته باید توجه کرد که  در مساحت این گسترش نباید  چندین چشمه وجود داشته باشد.

۴ – مهمترین مسئله میزان نزولات جوی ومدت زمان آن یا به نوعی تغذیه سفره آبدار است که هر چه این مورد بیشتر باشد باعث دبی بیشتر چشمه های تغذیه شونده از این سفره خواهد بود .

و غیر از این چند نکته کلیدی ده ها مورد دیگر وجود دارند که در این موضوع نقش های کلیدی دارند و هر کدام از آنها می توانند باعث بوجود آمدن و از بین رفتن یک چشمه بشوند و ما بدلیل طولانی نشدن مبحث از ذکر آنها خودداری می کنیم مثل آبدهی ویژه ، نگه داشت ویژه ، تراوایی ، تخلخل موثر ، درازای سفره ، نسبت درازا به حجم و….

بطور کلی چشمه ها در فلات ایران، هم از نظر تعداد و هم از نظر میزان آبدهی دارای اهمیت بوده و هست. در ایران چشمه های متعدد با آبدهی متفاوت به ویژه در مناطق کوهستانی و پایکوهی به تعداد زیاد وجود دارد.چنین به نظر می رسد که از تعداد چشمه ها و میزان تخلیه و برداشت آب زیرزمینی از این منبع در ایران اطلاع دقیق و آمار کاملاً صحیحی در دست نباشد زیرا در منابع مختلف ، متفاوت ذکر شده است.


میزان کل آب های زیر زمینی که سالیانه  در ایران برداشت می شود ، ۸/۳۱ میلیارد متر مکعب است که ۷/۸ میلیارد متر مکعب از ۹۸۴۱ دهنه چشمه و ۷/۷ میلیرد متر مکعب ، از ۱۹۴۴۲ رشته قنات و بقیه از چاه های عمیق و نیم عمیق برداشت می شود. آب قنات، حدود ۲۴ درصد از کل منابع آب زیرزمینی برداشت شده را تشکیل می دهد، در صورتیکه آب بدست آمده از چشمه ها که تعداد آنها حتی حدود نصف تعداد قنات ها می باشد، بیشتر از آب قنا ت ها است.

با استفاده از تکنولوژی امروزی و لوله کشی آب چشمه ها برای مکان و محل های مساعد (جهت بهره برداری کشاورزی و یا شرب و مصارف دیگر) می توان حداکثر بهره را از این منبع آب زیرزمینی برد و قسمتی از احتیاجات منطقه را تأمین کرد.

چشمه قلقل

دالان خروجی آب از چشمه قلقل

لازم به ذکر است که زلزله در بوجود آمدن چشمه ها موثر است. امکان دارد که بعضی از چشمه ها بر اثر زلزله از بین برود و یا چشمه های جدیدی به وجود آید. در این مورد میتوان پر آب شدن چشمه قلغل در اثر زلزله ۲۲ دسامبر ۸۵۶ میلادی یا ۱۸ شعبان ۲۴۲ هجری قمری با بزرگای ۱۰ وشدت Ms=7.9  را ذکر کرد که تعداد تلفات انسانی آنرا از ۴۵۰۰۰نفر تا ۲۰۰۰۰۰ نفر ذکر کرده اند نام برد و در اثر همین زلزله آب رودخانه دریان با سر چشمه نیزوا اوریم خشک شده و شهر تاریخی قومس تخریب شد و دیگر هیچ گاه نتوانست رونق گذشته خود را دریابد . بنابراین احتمال دارد که بسیاری از چشمه ها که در قدیم در کشور ما وجود داشته، براثر زلزله از بین رفته و یا چشمه های جدیدی به وجود آمده باشد.


در بعضی از جزایر و یا منطقه کویری چشمه هایی وجود دارد که آب آنها شیرین است. بدون تردید منبع و منشاء آنها، آب دریای محیط بر آن جزایر نیست، زیرا اولاً سطح آب دریا از سطح جزیره پایین تر است و ثانیاً آب دریا شور است.در مورد چشمه های کوچک آب شیرین در منطقه کویری نیز این موضوع صادق است، برای اینکه آب موجود در کویرها شور است. بنابراین می توان گفت که منبع و منشاء این چشمه ها نیز، نقاط دوردستی است که سطح آنها از سطح این چشمه ها، بلندتر است.

در تغییر محل چشمه ها نیز عواملی موثر است. به عنوان مثال، امکان دارد که محل خروج آب چشمه بر اثر ریزش دامنه دره به وسیله رسوباتی پوشانده شود و به این ترتیب، آب از محل دیگری، بالاتر یا پایینتر از محل واقعی و اولیه چشمه خارج گردد.

چشمه انگورستانی

از آنچه گفته شد به اختصار می توان این نتیجه را گرفت که برای آنکه با مسائل، کمتر مواجه شویم در بهره برداری از آب های زیرزمینی به صورت چشمه ، باید سعی بر آن باشد که از ذخایری که در عمق دره ها و دارای آبدهی ثابت زیاد است استفاده گردد و به آبدهی این نوع چشمه ها بیشتر اعتماد شود و نه چشمه هایی که ممکن است پس از مدتی، دیگر آب ندهد و سرمایه گذاری در جلوی آنها بی معنی باشد.


تغییر محل چشمه ها بر اثر انباشته شدن رسوبات ناشی از ریزش دامنه کوه یا دره و یا انتقال مواد به وسیله سیل نیز ممکن است در مواردی ایجاد مسئله کند ، به ویژه در مواردی که چشمه هایی که آب آن ها به مصرف آبیاری قطعه زمینی در آن محل می رسیده است ، پایین افتاده باشد. از این نوع چشمه ها با این نوع بهره برداری، در بسایری از نقاط کوهستانی، دیده می شود.

علاوه بر تغییر محل، خشک شدن چشمه های شیرین بر اثر زلزله یا تمام شدن ذخیره آبی آن، در بسیاری از موارد، مسائل زیادی به وجود می آورد، به خصوص که اگر تنها منبع قابل شرب ساکنان و یا احشام یک محل و یا عابرین و کاروان هایی باشد که از آن محل عبور می کنند . (به عنوان مثال در کویرها و بیابان ها ) در مورد اخیر ، آب واقعاً به معنی حیات است. خوشبختانه در منطقه این مورد چشمه وجود ندارد . ولی می توان از خشک شدن چشمه های زیادی در قرن اخیر نام برد مثل شور چشمو که در رودخانه لر کند کمی بالاتر از کلاته سرقنات در اوایل قرن اخیر که در اثر احداث قنات و پایین افتادن سطح ایستابی این چشمه خشک شد و تنها در اسناد می توان از آن نشانه ای یافت. یا خشک شدن کلاته موقوفی گشنیزآب در قرن حاضر به علت کم شدن نزولات و در دهه های حاضر توسط نوکنی قنات کلاته میر علی اصغر آقا که موقوفه حوضه علمیه دروار بوده و عده ای نا آشنا آنرا از موقوفه خارج کرده و اکنون بر اثر نوکنی قناتش آب این چشمه هر روز کمتر و کمتر می شود. یا ورازیان که در اثر کاهش نزولات جوی در صده اخیر در حال خشک شدن است . و برای این مورد خشک شدن مثال های زیادی می توان ذکر کرد کم شدن آب چشمه آکسی، رضا بادلی ، خشکیدن چاهو چشمه ، لعلو و…. هر یک به دلیلی خاص رخ داده اند که توجه بیشتر ما اهالی به آنها را می طلبد.

استفاده صحیح از مراتع و امکان دامداری به ویژه در مناطق کوهستانی تا حد زیادی بستگی به وجود چشمه دارد . وجود چشمه های متعدد به خصوص در نقاط مساعد و مناسب ( از لحاظ علف، جنس زمین، محل اتراق و فعالیت دامداران و غیره…) تأثیر بسزایی در استفاده درست و نیز حفاظت از مراتع و همچنین بهربرداری کامل از احشام دارد .

فقدان و یا خشک شدن چشمه ها در این مناطق، مانع بهره برداری از دیگر امکانات آن و در نتیجه باعث خسارات و زیان فراوان می گردد.به عنوان مثال مراتع یا ییلاق هایی که در یک قسمت دارای چشمه های فراوان و در قسمت دیگر فاقد آن است، آن قسمتی که چشمه زیاد دارد معمولاً بیشتر مورد سکونت دامداران و استفاده احشام قرار می گیرد، زیرا به آب نزدیک است و یا احشام برای خوردن آب، مرتب به آن قسمت برده می شوند . اما آن قسمتی که آب ندارد، اصلاً به عنوان محل مرکز فعالیت مورد استفاده قرار نمی گیرد و کمتر گوسفند و یا دیگر احشام برای چرا به آنجا برده می شود.

یکی از مسائل مرتع داری و یا دامداری کشور ایران عدم توزیع نامناسب چشمه یا آبشخور، در مراتع است.
نقاطی که از برف و باران بهره دارد ولی در تابستان چشمه قابل توجهی ندارد ممکن است فقط برای همان مدت کوتاه در بهار مورد استفاده قرار گیرد و در فصل تابستان هرچند هم دارای علف فراوانی باشد ، مورد بهره برداری و تعلیف احشام واقع نشود.

اما نکته مهمتر از همه مسائل بالا با خشکیدن یک چشمه تغییرات زیادی در اکو سیستم آن منطقه بوجود می آید مثل فاقد استفاده شدن برای دامداری ، کشاورزی ، وحوش ، و از همه مهمتر از بین رفتن قسمتی از فرهنگ  غنی و قدیمی ما در کنار آن است که به این نکته شاید توجه کمتری بشود .

به علت  کمبود آب در رومه یکی از توابع تودروار که زمانی به مانند یک روستا جزء کوچکی از تودروار و یکی از روستاهای ما بود در اوایل قرن اخیر از سکنه دائمی خالی شد و اکنون اگر بگوییم که زمانی چندین خانوار ساکن دائمی داشت شاید جوانان باور نکنند. در زمان نایب الحکومگی مرحومحاج میرزا عباسعلی درزی از همین رومه ۲۰ تومان مالیات جمع می شده که نشان از گسترش و در آمد زا بودن این محل است. مرحوم اکبر زمانی (معروف به اکبر زمان) می گفت در یکی از سفرهای چارپاداری به سمت شمال که هفت یا هشت ساله بودم در یکی از روستاها برای شب بیتوته کردیم من برای آتش گرفتن به منزل یکی از اهالی رفتم پیر مردی آنجا خوابیده بود .از من پرسید کجایی هستی وقتی گفتم تودرواری هستم  به من  خوش آمد گفت  و مرا همشهری خطاب کرد وقتی به او گفتم شما کجایی هستی  گفت من رومه ای هستم. یعنی در حد یک روستا  ! و اکنون جز معدودی کلاته خشک و آثاری مخروبه مثل حمام سر استال و قبرستان کردنان و برج و کاروانسرایی که هیچ از آن باقی نمانده چیزی نداریم.

علاوه بر مورد فوق از بین رفتن هر کدام از این چشمه ها و کم آب شدن آن ها در اثر حفر چاه های عمیق در پایین دست (مثل آنچه در دشت تو دروار در حال انجام است برای روستاهای پایین دستی مثل قوشه ، امیرآباد ،صیدآبادو…) باعث از بین رفتن جاذبه های توریستی این مناطق شده و کم کم یکی از منابع درآمد زایی منطقه را از بین می برد . که جا دارد به این موضوع بیشتر توجه شده و حتی المقدور از طریق مقامات محلی جلوی این موارد گرفته بشود . غیر از این مورد می توان در مناطق بالا دستی دشت مثل دامنه های چاهو تا چال یخدان  و بالا دست سیانه و زیر حد چمبلو و در دست میانده دامنه های پل قلندر تا زرد کوه و دامنه های زیرین آبشرف تا دریان و شمال جماران با احداث بانکت ها و آب بندها جاوی سیلاب ها را گرفته و با تغذیه مصنوعی سبب آبدار شدن آبخوان جنوبی و علاوه بر آن افزایش استفاده دامداران  و وحوش از روانآبهای فصلی از جریان سیل نیز جلو گیری کرد که این مورد نیز خواهان توجه بیشتر اهالی می باشد.

غیر از موارد ذکر شده جاذبه های توریستی این چشمه ها را نمی توان نادیده گرفت و در آمدی که از این طریق میتوان عاید اهالی کرد. همچنین فرصت های شغلی که در گذر استفاده از این مورد می توان بدست آورد و تعداد زیادی از مردم را در گردش اقتصادی این قضیه ذینفع کرد.

در خاتمه از دوستان عزیزی که عکس های زیبایی از این چشمه ها دارند خواهشمندم جهت استفاده بقیه دوستان در این قسمت قرار بدهند تا به زیبایی این متن نوشتاری بیفزاید.


- جهت ارسال نظر نوشتن نام ، ایمیل و وبلاگ ضروری نمی باشد .
- نظرات حاوی توهین و هرگونه نسبت ناروا به اشخاص حقیقی و حقوقی همچنین نظرات ارسالی غیر از زبان پارسی یا غیر مرتبط با مطلب منتشر نمی‌شوند .
- نظرات منتشر شده در این پایگاه صرفا بیانگر دیدگاه کاربران می باشد .