خانه > گردشگری > نقش مديريت روستايي در توسعه توريسم

نقش مديريت روستايي در توسعه توريسم

1

چكيده؛

آدمی از دير باز ميل به کوچ کردن و از جايی به جايی رفتن داشته و دارد، از اين مقوله تحت عنوان توريسم يا گردشگری نام برده شده است. توريسم که واژه ای فرانسوی است، صنعتی است در خدمت توريست ها به عنوان افرادی که برای انجام امور گوناگون برای مدتی از خانه و سرزمين خود دور شده و در جای ديگری   می مانند، اطلاق می شود. توريسم دارای اشکال گوناگون و متنوعی است، يکی از انواع مختلف توريسم، توريسم يا گردشگری روستايی است.

توريسم روستايی که ريشه در اروپای شرقی دارد می تواند در ممالک جهان سوم و به طور عمده در کشورهايی که دارای جمعيت روستايی بالايی هستند، بسيار مهم و پر اهميت باشد. توريسم روستايی در اين قبيل سرزمين ها اهداف گوناگوني همچون افزايش ميزان مشارکت روستائيان در در طرح های گوناگون، آموزش و ترويج فرهنگهای متنوع و … را به طور اعم و افزايش درآمد برای خانوارهای روستايی کم درآمد به طور اخص را در پی دارد.

با توجه به پتانسيل ها بالا و جاذبه هاي فراوان روستاها اگر اين صنعت ( توريسم ) به جايگاه واقعي خود برسد و به چشم منبع درآمدي برا دولت ها و روستائيان به آن نگريسته شود، ديري نمي پايد كه شاهد پيشرفت هاي چشمگيري در كشورهاي جهان سومي و درحال توسعه به خصوص در روستاها خواهيم بود. اما متأسفانه در جوامع مزبور كه ايران نيز در ميان آنها قرار دارد، به اين مقوله توجهي نمي شود.

شايد يكي از مهمترين دلايل عدم توجه به توريسم روستايي، ضعف مديريتي و برنامه ريزي نادرست باشد به طوريكه مديران در انتخاب پروژه هاي مناسب گردشگري دقت لازم را به عمل نياورده و بدون توجه به آثار آن راه توسعة اين صنعت راگرفته اند. به نظر مي رسد بهترين راهكار مديريتي در اين زمينه، مديريت روستايي باشد.

مديريت روستايي با انتخاب صحيح پروژه هاي گردشگري و در نقش يك مشاور براي برنامه ريزان  مي تواند موجبات تعالي آن را فراهم آورد و از اين صنعت به عنوان منبع درآمد براي روستائيان كم درآمد استفاده نمايد. همچنين مديريت روستايي با انجام برنامه هاي خاص ( از قبيل ايجاد بازارهاي محلي )، ايجاد مهمانسراهاي محلي و … مي تواند موثر باشد. با اين اوصاف نقش استراتژيك مديريت روستايي در توسعة صنعت توريسم       ( گردشگري ) روستايي بر كسي پوشيده نيست. چگونگي انجام اين كار سؤال اصلي مقالة حاضر بوده و اين مقاله با هدف پاسخ دادن به اين سؤال و يافتن نقش مديريت روستايي در توسعة گردشگري روستايي به عنوان منبع درآمدي براي روستائيان تدوين شده است.

مقاله حاضر از نوع توصيفي-كتابخانه اي بوده و سعي شده از كلية منابع موجود كتابخانه اي و اينترنتي كه به درك بهتر مسئله كمك مي كند استفاده گردد.

كليد واژگان: توريسم ( گردشگري )/ توريسم يا گردشگري روستايي/ مديريت/ مديريت روستايي/ درآمد

 1 – مفهوم توريسم و توريست :

توريسم1 واژه اي فرانسوي است كه از ريشه تور2 گرفته شده است. تور در زبان فرانسه به معناي حركت دوراني، عمل پيمودن ، طي كردن ، سير كردن و گردش نمودن مي باشد. واژه توريسم نخستين بار در مجله اي تحت عنوان اسپورتينگ مگزين3 بكار برده شد ) محلاتي، 1380(.

واژه توريست4 به كسي اطلاق مي شود كه صرف نظر از كنجكاوي به قصد تفنن و تفريح سفر   مي كند (Oneill, 2002). در جائي ديگر به كسي كه براي خشنودي خود و لذت بردن مسافرت مي كند ، توريست گفته شده است ( مقصودي و لشگر آرا، 1383). سازمان ملل تعريف خود از توريست را چنين ارائه مي دهد )مقصودي و لشگر آرا، 1383 ) : « توريست فردي است كه بيش از يك روز و كمتر از يك سال در محلي غير از زيستگاه دائمي خود بماند».

در اين تعريف نظاميان ، ديپلمات ها ، مهاجران و دانشجويان قرار نمي گيرند. سازمان جهاني توريسم (WTO)5 نيزافرادي را كه با نيت گذراندن اوقات فراغت ، انجام كار و ساير اهداف در مدت كمتر از يك سال به مكان هايي خارج از محيط عادي زندگي خود مي روند ، توريست تلقي كرده است  (WTO, 1996). در فرهنگ و ادبيات فارسي ، به كسي كه به مقصدي مسافرت كرده و بعد از مدتي به محل سكونت خود بازمي گردد ، جهانگرد گفته مي شود )كاظمي، 1380(.

بطور ساده ، هر چه را كه با توريست ها و ارائه خدمات به آنها سر و كار داشته باشد بعنوان توريسم دانسته اند (مقصودي و لشگر آرا، 1383 ). در جايي ديگر توريسم يا گردشگري را بعنوان يك فعاليت تفريحي تلقي كرده اند ( Oneill, 2002).  سازمان جهاني توريسم ، توريسم را عبارت از فعاليت هايي كه توريست ها انجام مي دهند ، بيان مي كند (WTO, 1996).

گذشته از اين تعاريف ، توريسم در مفهوم وسيع آن علاوه بر گروه هايي از قبيل سياحان ، جهانگردان و …، شامل افرادي نيز كه در ارتباط با كار و حرفه و فعاليت علمي و تحقيقي خود سفر مي كنند ، نيز مي شود (مقصودي و لشگر آرا، 1383). همچنين توريسم را مي توان يكي از اجزاء تشكيل دهنده توسعه مورد توجه قرار داد ، بطوريكه برنامه هاي توريسم كاملاً همسو با توسعه جامعه قلمداد شود ، علاوه بر آن صنعت توريسم بايد در مناطق روستايي و در تمام سطوح توسعه يابد (خياطي، 1382 ).[1]با جمع بندي تعاريف و مفاهيم فوق ، تعريف زير از توريست و توريسم ارائه مي شود:

« توريست كسي است كه با نيت كار ، تفريح و يا لذت بردن از محيط پيرامون از محل زندگي دائم خود دور شده و براي مدتي كه مي تواند بين يك روز تا يك سال باشد در محل ديگري بماند و

توريسم صنعتي است كه با توريست ها و سرويس دهي به آنها سر و كار داشته و مي تواند فعاليتي تفريحي ، علمي ، كاري و يا عاطفي باشد».

2 – انواع توريسم :

توريسم داراي اشكال مختلف و انواع گوناگوني است ، كه بسته به شرايط محيطي متفاوت  مي باشد ، همين مسئله باعث شده تا تقسيم بندي هاي گوناگوني براي آن بيان شود. در زير به تعدادي از اين دسته بندي ها اشاره شده است.

والن اسميت1 شش نوع توريسم را در طبقه بندي خود از توريسم آورده است كه عبارتند از :

1 – توريسم قومي ؛ نوعي توريسم كه گردشگر با نيت مشاهده و آشنائي با سبك زندگي افراد بومي و اقوام محلي اقدام به سفر مي كند. مثلاً ؛ ديدار از منازل بوميان ، حضور در جشن ها ، شركت در مراسم مذهبي و …

2 – توريسم هنري ؛ نيت توريست از اين نوع گردش آشنائي با هنرهاي ملل و مردم نقاط ديگر ، آشنائي با هنرهاي دستي ، موسيقي ، و مواردي از اين دست است.

3 – توريسم طبيعت گرا : تأكيد بر جاذبه هاي طبيعي و محيطي دارد و مراد پناه بردن به آغوش طبيعت زيبا و تحسين جاذبه هاي طبيعي است.

4 – توريسم تاريخي ؛ چنين گردشي با نيت بازديد از مساجد و كليساها ، آثار باستاني و … دست به تفرج مي زند.

5 – توريسم تفريحي و ورزشي ؛ گردشگر توجه خود را به شركت در فعاليت هاي ورزشي و تفريحي از قبيل اسب سواري ، پياده روي و… معطوف مي نمايد.

6 – توريسم كاري يا حرفه اي ؛ مقصود اصلي از اين نوع توريسم ، شركت در كنفرانس ها و جلسات كاري است ( مهدوي، 1382 ).

آقاي چاك . واي . گي2 نيز در تقسيم بندي ديگري توريسم را به هشت دسته زير تقسيم مي كند:

1 – مسافرت به قصد تماشا ؛                                  2 –  توريسم فرهنگي ؛

3 – سفرهاي حادثه جويي ؛                                   4 –  سفر براي درمان ؛

5 – توريسم روستايي ؛                                        6 –  سفرهاي عصر نوين ؛

7 – سفرهاي آموزشي ؛                                        8 –  و سفرهاي تجارتي ( مهدوي،[2] 1382).

در يك تقسيم بندي ديگر ، انواع به شکل زير بيان شده است :

1 – توريسم طبيعي ؛                                                2 – توريسم فرهنگي ؛

3 – اكوتوريسم ؛                                                      4 – توريسم روستايي ؛

5 – آگروتوريسم (خياطي، 1382‌) ؛

آنچه در انواع تقسيم بندي از توريسم آورده شد ما را به يك تقسيم بندي ديگر كه در حقيقت برگرفته از انواع ديگر است و وجه اشتراك آنها مي باشد رهنمون مي سازد كه به شرح زير آورده مي شود :

1 – توريسم طبيعي1 ؛

2 – توريسم فرهنگي2 ؛

3 –  اكوتوريسم 3 ؛

4 –  توريسم روستايي4 ؛

5 – توريسم كاري يا حرفه اي5 ؛

3 – تاريخچه توريسم در جهان :

مسافرت ، سفر و از جائي به جاي ديگر نقل مكان كردن از دير باز در ذات آدمي بوده و جزء لاينفك زندگي و وجود انسان است. سفر و مسافرت داراي قدمت ديرينه اي است و به جرأت مي توان گفت توريسم از دير باز در جوامع انساني وجود داشته است و به تدريج مراحل تكامل خود را طي كرده و به موضوع فني ، اقتصادي ، اجتماعي ، و اكولوژيكي كنوني رسيده است (رضواني، 1376). ريشه هاي گردشگري و توريسم به يونان باستان و روميان قديم بر مي گردد. شهروندان اين جوامع با سفر به مناطق خارجي ، اروپا ، مديترانه ، خاور ميانه و … به مشاهده فرهنگ هاي مختلف ، استفاده از حمام هاي آفتاب و استراحت و تفريح مي پرداخته اند (Oneill, 2002). مردمان ما قبل تاريخ )عهد باستان( با انگيزه هايي از قبيل بدست آوردن غذا ، دوري جستن از خطر و پيدا كردن محل هاي خوش آب و هوا اقدام به مسافرت مي كرده اند. اين روند با گذشت زمان و يكجانشين شدن انسان با اهدافي مانند كسب پول و تجارت ، تبادل كالا و غيره توأم شد. بهر حال و با توجه به نكات فوق براي توريسم نمي توان نقطه آغازيني بيان كرد ، اين نكته در رابطه با توريسم روستايي نيز صادق است ، با اين وجود مي توان حدس زد كه از زمان شكل گيري و گسترش شهرها و تمدن هاي بشري ، آدمي بدليل روابط اقتصادي و اجتماعي ، همواره در طول زمان جهانگردي و گردشگري را تجربه كرده است ( شريف زاده و مرادنژادي، 1381؛ مهدوي، 1382). در خلال قرون وسطي هدف عمده سفر مردم را مسائل مذهبي[3] تشكيل مي داد. بعنوان مثال فردي بنام آيمري دو پيكاد6 در سال 1130 بعنوان اولين كارواندار فرانسوي بود كه گروهي را براي ديدن اماكن مقدس اسپانيا به اين كشور برد. تا قبل از رنسانس دوم مردم علاقه اي به سفرهاي گروهي نداشتند ولي انقلاب صنعتي باعث شد تا تحولات زيادي در اين عرصه ايجاد شود و مردم به فعاليت هاي گردشگري علاقمندي نشان دهند(Oneill, 2002) . با روي كار آمدن قطار و راه آهن در سال 1850 تحولات فوق شدت بيشتري يافت و توريسم روستايي كه  در اواسط قرن 18 در انگلستان و اروپا و بعنوان يك فعاليت تفريحي –  اجتماعي آغاز شده بود ، نيز در جنبه هاي مختلف توسعه پيدا كرد كه خود ناشي از توسعه فناوري ، افزايش اوقات فراغت و افزايش درآمد بودبه  (مهدوي، 1382؛  قادري، 1382) .نظر مي رسد واژه توريسم اولين بار در قرن 19 بكار رفته باشد ، همچنين استدلال مي شود كه توريسم روستايي از اروپاي شرقي كه حالت روستايي بيشتري داشته ، آغاز شده باشد ( مهدوي، 1382 ؛ .(Oneill, 2002.

در قرن 20 با روي كار آمدن هواپيما (1948) تقاضا براي سفر و گردشگري و نهايتاً توريسم روستايي افزايش يافت و اين روند با ورود هواپيماهاي سريع السير (1970 ) روند صعودي به خود گرفت .امروزه گردشگري به عنوان يكي از صنايع روز جهان به شمار مي رود ، بطوريكه 6/2 تا 10درصد از مشاغل جهان را به خود اختصاص داده است (بهرامي، 1382).

4 – تاريخچه توريسم روستايي در ايران :

ايران يکي از 10 کانون مهم شکل گيري تمدن بشري در جهان است (محلاتي، 1380 ) .هر چند مطالعات و تحقيقات انجام شده در رابطه با گردشگري و مسافرت ، شيوه و روش آن ، قوانين مربوط به آن در ايران باستان و حتي ايران بعد از اسلام بسيار اندک است ، اما آنچه مسلم است اينکه در ايران قبل از اسلام و حتي قبل از ورود آريايي ها به اين سرزمين ، مسافر و جهانگرد داراي حقوق و امتيازات ويژه اي بوده است. ظاهراً توريسم وگردشگري در ايران بعد از اسلام رونق بيشتري يافته است ( محقق داماد، 1377). در زمينه توريسم ، ايران بويژه از قرن 17 ميلادي ، مقارن با قرون 11 و 12 هجري قمري بعنوان يک کشور توريستي مورد توجه جهانگردان قرار گرفته است که آن را مي توان سر آغاز توجه به توريسم در ايران بر شمرد. قرن 19 ، قرني متفاوت در تاريخ توريسم ايران مي باشد ، چرا که سياحان و ديپلمات ها و بازرگانان ، باستان شناسان و محققان و افراد کنجکاو ديگر به ايران سفر کردند ( مهدوي، 1382) .صنعت توريسم درايران از سه ربع قرن پيش به اين سو ، بصورت رسمي شکل گرفت و براي اولين بار از سال 1314 اداره امور جهانگردي تأسيس شد که وابسته به وزارت کشور بود . در سال 1320 اين اداره به شوراي عالي جهانگردي تغيير نام داد و در سال 1342 سازمان جذب سياحان از آن بوجود آمد و فعاليت خود راآغاز کرد ( رضواني، 1379) ، که در سال 1353 به وزرارت اطلاعات واگذار گرديد ( محلاتي، 1380).

بعد از آن نيز اداره ايران گردي بوسيله چهار شرکت سهامي 1[4]و با نظارت وزارت اطلاعات و ايرانگردي اداره شد . پس از پيروزي انقلاب در سال 1358 سازمان ايرانگردي و جهانگردي تشکيل و شروع به کار کرد  (مهدوي، 1382).

 5 – اهداف توريسم روستايي :

همان طور که پيش از اين نيز بيان شد ، يکي از مهمترين اهداف توريسم روستايي افزايش درآمد روستائيان و خانوارهاي روستايي مي باشد ، که جهت نيل به هدف برنامه ريزي لازم و ضروري مي نمايد. پيش از اين در خصوص چگونگي افزايش درآمد روستائيان از طريق توريسم ، توضيحاتي داده شد. يکي ديگر از اهداف توريسم روستايي ، هدف آموزشي مي باشد ، به اين ترتيب که يکسري آموزش هاي حرفه اي براي افراد درگير در اين صنعت عظيم ، اعم از روستائيان و پرسنل نهادها ، مؤسسات و سازمان هاي فعال  ، را تدارک ببيند که البته با توجه به اصول توسعه پايدار  ، پايه ريزي و افراد را براي کارهاي مديريتي ، آماده نمايد ( Unwin, 1996). اين امر علاوه بر اينکه موجب صرفه جوئي در زمان و اعتبارات مي شود ، مي تواند سبب افزايش تعداد   توريست ها و گردشگران روستايي در هر سال نسبت به سال هاي قبل شده و بنوبه خود افزايش ميزان درآمد خانوارهاي روستايي  (بعنوان مهمترين هدف توريسم روستايي ) را باعث گردد.

از ديگر اهداف توريسم روستايي مي توان افزايش ميزان مشارکت روستائيان در سياست گذاري و سياست سازي در زمينه هايي از قبيل فراهم کردن امکانات تفريحي و ورزشي ، معرفي سيماي جغرافيايي و طبيعي محل و غيره را نام برد. همچنين قرار دادن اطلاعاتي از قبيل مشاغل ، نهادها و مؤسسات درگير در صنعت توريسم به صورت مستقيم يا غير مستقيم ، در اختيار مردم از اهداف ديگر توريسم روستايي محسوب مي شود.( Fleisher & Felsentein, 2004)

پينا 1 (2004) ، چهار هدف کلي صنعت توريسم روستايي را به اين شرح گزارش داده است:

1 – آموزش افراد براي خدمت در توريسم روستايي بر اساس اصول توسعه پايدار ؛

2 – آماده کردن افراد براي تأسيس و مديريت صنايع کوچک روستايي ؛

3 – آماده کردن افراد براي مشارکت در تصميم گيري در زمينه توسعه صنعت توريسم روستايي؛

4 – آموزش افراد درتوسعه فرصت ها ، فعاليتها وتفريحات براي توريست ها بر اساس اصول توسعه پايدار.[5]

6 – مفهوم توريسم روستايي :

توريسم روستايي را مي توان جزئي از مجموعه گردشگري و جهانگردي به شمار آورد که در بسياري از کشورهايي که از جمعيت روستايي بالائي برخوردارند، داراي اهميت مي باشد (مثلاً کشور هند که 67 درصد از مردم آن در روستاها زندگي مي کنند). توريسم روستايي داراي اشکال متعددي و متنوعي است که اين تنوع ارائه تعريفي جامع و کامل از آن را تا حدي دشوار کرده است.

•        برخي توريسم روستايي را بعنوان توريسمي که مناطق روستايي را در بر مي گيرد تعريف کرده اند (مقصودي و لشگر آرا، 1383). البته اين تعريف نمي تواند کامل باشد و فعاليت نهادها و ارگانهايي که در اين صنعت درگير هستند را در بر گيرد.

•        در جايي ديگر توريسم روستايي را عبارت از مناطق تفريحي  -تجاري1 در روستا که خدماتي را براي گردشگران و توريست ها عرضه مي کند ، دانسته اند (Campbell, 1999) .

•        عده اي توريسم روستايي را توريسمي که در حومه شهرها2 اتفاق مي افتد ، بيان مي کنند              ( مهدوي، 1382). اين تعريف نيز نمي تواند دلچسب باشد و مفهوم توريسم روستايي را بخوبي به مخاطب انتقال دهد.

•        کميسيون جامعه اروپا در سال 1986 توريسم روستايي را چنين تعريف کرده است

•        ( Sharpley &   Richard, 1997):

•        «توريسم روستايي ، تنها شامل گردشگري کشاورزي نيست ، بلکه همه فعاليت هاي گردشگري در مناطق روستايي را شامل مي شود ».

•        مهدوي (1382) نيز تعريف زير را از تورسيم روستايي ارائه داده که مي تواند تعريف قابل قبولي براي اين مقوله به شمار آيد :

  « توريسم روستايي به کليه فعاليت ها و خدماتي که توسط کشاورزان ، مردم  و دولت ها و براي تفريح و استراحت گردشگران و همچنين جذب گردشگران در نواحي روستايي صورت مي گيرد ، اطلاق مي شود و مي تواند شامل توريسم کشاورزي ، توريسم مزرعه ، توريسم طبيعي و توريسم فرهنگي شود ».

با تأملي در تعاريف فوق ، مي توان اينگونه استدلال کرد که اين موضوع نيز مانند ساير مباحث داراي تعريفي که مورد قبول همگان باشد ، نيست ، لذا از جمع بندي تعاريف و مفاهيم  توريسم روستايي تعريف زير ارائه مي گردد:

« توريسم روستايي نوعي توريسم است که علاوه بر آنکه مناطق روستايي و محيط پيرامون را در بر[6]مي گيرد ، خدمت رساني و سرويس دهي ، همچنين عرضه کالا و خدمات به توريست ها را  نيز شامل مي شود و کليه فعاليت هاي موجود در اين صنعت را تحت پوشش قرار مي دهد و داراي اشکال متنوع و مختلفي است » .

7 – انواع توريسم روستايي :

همان طور که پيش از اين نيز بيان شد توريسم روستايي يکي از اشکال متعدد توريسم مي باشد. با توجه به ظرفيت هاي توريستي محلي و اهداف گردشگران ، توريسم روستايي را تقسيم بندي          مي نمايند. آنچه مسلم است اين نکته است که توريسم روستايي شامل يکي از انواع زير مي باشد :

1 – توريسم فرهنگي:  مرتبط با فرهنگ ، تاريخ و ميراث فرهنگي ، بناها ، تاريخ مردم بومي و .. است (مقصودي و لشگرآرا، 1383 ؛ خياطي، 1382 ؛ شريف زاده و مرادنژادي، 1381).

2 – توريسم طبيعي :  عمدتاً جنبه هاي تفريحي داشته ، داراي آثار اکولوژيکي منفي بسيار کمي است ، در تعامل با جاذبه هاي اکولوژيکي است (مقصودي و لشگرآرا، 1383 ؛ خياطي، 1382 ؛ شريف زاده و مرادنژادي، 1381).

3 –  توريسم دهکده1 : به توريسمي که گردشگران در خانوارهاي دهکده زندگي مي کنند و در فعاليت هاي روستائيان اعم از اقتصادي و اجتماعي سهيم مي شوند ، گفته مي شود

(مقصودي و لشگر آرا، 1383 ؛ ( Ryan, 1991.

4 –  اکو توريسم  : بيشتر در تعامل با جاذبه هاي طبيعي بوده و ضمن نگهداري از منابع طبيعي رفاه و آسايش و ارزشهاي اجتماعي مردم را نيز در نظر مي گيرد (مقصودي و لشگرآرا، 1383؛ خياطي، 1382).

5 –  توريسم کشاورزي يا اگروتوريسم2  :گردشگران بدون اينکه آثار مخربي داشته باشند به ديدن کارهاي کشاورزي سنتي مشغول  و گاهاً در اينگونه فعاليت ها شرکت مي کنند ( مقصودي و لشگرآرا، 1383 ؛ خياطي، 1382).

6 –  توريسم مزرعه يا فارم توريسم3 : به بررسي و معرفي توريسم روستايي بعنوان يک نهاد ويژه در سازمان ها مي پردازد ، تا آن را به شرکت هاي کشاورزي ارتباط دهد  (مقصودي و لشگرآرا، 1383 ؛ ( FFTC, 2004.

8 –  قالب هاي توريسم روستايي :

روشهاي تشکيل و سازماندهي توريسم روستايي از کشوري به کشوري ديگر متغيير مي باشد ، در برخي کشورها دولت ها يا نهضت تعاوني 4 منبع اصلي سرمايه گذاري در اين بخش بوده ، در حالي که در ساير کشورها سازمانهاي خصوصي5 ممکن است مبادرت به انجام اين کار نمايند(FFTC, 2004)[7].

همان طور که مي دانيد توريسم روستايي ممکن است در هر کشوري داراي معاني مختلف و متعددي باشد. در زير به نمونه هايي از اشکال مختلف توريسم روستايي اشاره مي شود .

در فنلاند توريسم روستايي به اجاره کلبه هاي روستايي به توريست ها و تدارک خدمات براي آنها اطلاق مي شود، در مجارستان اصطلاح توريسم دهکده اي رايج است ، در هلند توريسم روستايي به اردو زدن گردشگران در مزارع با خدمات و فعاليت هاي جانبي از قبيل اسب سواري وپياده روي مربوط مي شود ، در جنوب شرقي آسيا که از لحاظ صنعت توريسم داراي رشد چشمگيري است ، بخش اعظم مردم محل به ارائه خدمات به گردشگران مشغولند و از راه فروش صنايع دستي در آمد خوبي بدست مي آورند ( شريف زاده و مرادنژادي، 1381). در اندونزي توريسم روستايي بطور جدي در کشتزارهاي مناطق ساماترا و جاوا توسعه يافته است که غالباً توريست ها براي ديدن فعاليت هايي از قبيل کاشت برنج و شيره گيري از کائوچو به مزارع سر مي زنند ، در ژاپن شکل غالب توريسم روستايي ، توريسم مزرعه و مهمانسراي مزرعه1 است که وعده هاي غذاي محلي را عرضه مي کند ، در فرانسه نيز که نمونه بارزي از صنعت توريسم روستايي است روستائيان يا مبادرت به اختصاص جايگاههايي در مزارع خود جهت اردو زدن توريست ها       مي کنند يا خانه هايي موسوم به گيتس2 را براي مدتي کوتاه بصورت اجاره اي در اختيار گردشگران قرار مي دهند (FFTC, 2004).

9 – جاذبه هاي توريسمي روستا :

انگيزه اي که باعث مي شود تا يک نفر بعنوان توريست کيلومتر ها مسافت را طي کرده و براي مدتي هر چند کوتاه به روستاها يا محيط پيرامون آن سفر کند چه چيزي هايي است ؟ اين موضوع بسيار وسيع بوده و پرداختن به آن در اينجا شايسته نمي باشد. به همين خاطر در اينجا سعي شده بصورت مختصر برخي از مهمترين دلايل حضور توريست ها در روستاها بيان شود.

روستاها عمدتاً واحد همگن طبيعي ، اجتماعي ، اقتصادي و فرهنگي است که شغل ساکنان آن دامداري ، زراعت ، باغداري ، صيادي ، صنايع دستي و يا ترکيبي از اينهاست. يکي از عواملي که باعث ورود توريست ها به اين مناطق مي شود ممکن است در رابطه با مشاغل روستايي باشد ، اما مهمترين جاذبه هاي روستا يا دلايلي که توريست ها جذب روستاها مي شوند را مي توان به اين شرح بيان نمود ؛[8]

1 – شرايط طبيعي و مورفولوژيکي روستا ؛

2 – شيوه زندگي ، آداب و رسوم و فرهنگ روستا ؛

3 – خانه ها و اماکن روستايي ( مانند کلبه ها ، خانه هاي سنگي و کاه گلي و … ) ؛

4 – صنايع دستي و محلي (رضواني، 1376).

5 – جاذبه هاي بکر پيرامون روستا ؛

6 –  جاذبه هاي اقتصادي ؛

7 – جاذبه هاي فرهنگي و اجتماعي روستا )مرادنژادي و نظري، 1382.(

8 –  حيوانات بومي و محلي روستا ؛

9 – گياهان خاص و کمياب ؛

10 –  آثار تاريخي و باستاني روستا ؛

11 –  غذاهاي محلي و سنتي روستا  .(FFTC, 2002)

از ديگر انگيزه هاي توريسم ها مي توان ؛ سياحت ، ورزش (آبي ، هوايي ، زميني و…  ) ، فعاليت هاي اکتشافي ، فرهنگي و فعاليتهاي مربوط به سلامتي را نام برد ( Fleischer &Tchetchik, 2004).

10 – دلايل توجه به توريسم روستايي :

همانطور که قبلاً بيان شد ، توريسم را مي توان يکي از اجزاء تشکيل دهنده توسعه برشمرد. توجه به کليه ابعاد اين مقوله نيز لازم و ضروري به نظر مي رسد ، که شايد يکي از دلايل آن ، حضور افرادي در روستاهاست که منبع در آمد ، محل کار و زندگي آنها در آنجا است. در صورتي که اين موضوع به خوبي براي روستائيان جا نيفتد مي تواند عوارض و آثار منفي و جبران ناپذيري در پي داشته باشد.

توريست ها ، از نظر روستائيان افراد غريبه اي هستند که وارد محيط روستا شده اند. از آنجائيکه آداب و رسوم و فرهنگ روستائيان بطور کامل با توريست ها که غالباً از شهرها مي آيند ، متفاوت است ، بنابراين ممکن است اين افراد ازسوي روستائيان پذيرفته نشوند (که خود ريشه در اختلاف فکري و فرهنگي ميان اين دو دارد) و روستائيان نيز تمايلي براي برقراري ارتباط با آنها از خود نشان ندهند. اين امر باعث بروز مشکلاتي خواهد شد که مهمترين آنها عبارتند از: کاهش رشد اقتصادي و وجه اجتماعي روستا ( Fleisher & Felsentein, 2004) . از طرف ديگر اگر نگا هي به ميزان درآمد افراد ساکن روستا و شهر بياندازيم به اين نتيجه مي رسيم که شکاف و اختلاف فاحشي بين در آمد اين دو گروه وجود دارد ، توريسم روستايي مي تواند به کمتر شدن اين شکاف کمک کند و باعث افزايش ميزان درآمد روستائيان شود ، که اين خود يکي از اهداف توريسم روستايي است.   همانطور که مي دانيم چهار گروه در توسعه توريسم نقش دارند که عبارتند از : توريست ها ، [9]سازمان ها و نهادهاي فعال در اين امر ، دولت ها و مردم روستا که جامعه ميزبان1 را تشکيل مي دهند (مقصودي و لشگرآرا، 1383). روستائيان و کشاورزان نخستين درگيرشوندگان در صنعت عظيم توريسم روستايي به شمار مي روند. در صورتي که به اين موضوع توجه شود و اهميت آن براي روستائيان و دولت ها مشخص شود مي تواند براي هر دو طرف منفعت بخش باشد ، براي روستائيان به اين دليل که باعث افزايش در آمد مي شود و براي دولتها به اين علت که باعث جذب شدن توريست از ساير نقاط دنيا و در نتيجه ارز آوري مي شود.

از طرف ديگر ، آمار بيانگر اين نکته است که طي 20 سال گذشته تعداد توريست هاي روستايي افزايش قابل توجهي يافته است، بطوريکه در برخي روستاها ممکن است جمعيت روستاها در تابستان و

ايام تعطيل دو برابر شود که از اين نمونه دو روستاي فرانسه با نام هاي اويون و1 تارن2 را مي توان نام برد  (Pina, 2004 ). با اين اوصاف توجه به اين بخش بدليل اينکه از قافله توريسم و توسعه عقب نمانيم ضروري به نظر مي رسد.

از ديگر دلايلي که ضرورت بررسي توريسم روستايي را بعنوان يک صنعت درآمد زا توجيه مي کنند ، عوامل زير قابل ذکرند :

1 –  روستائيان با فروش محصولات و صنايع دستي خود درآمد خوبي کسب مي کنند ،

2 –  روستائيان با برقراري ارتباط با توريست هايي که از خارج از محيط روستا به آنجا مي آيند ، اطلاعات جديد و به روز از مسائل گوناگون کسب مي کنند ،

3 – توريسم روستايي باعث کاهش ميزان مهاجرت به شهرها مي شود ( به اين دليل که توريسم براي آنها منبع در آمد قابل توجهي است ) ،

4 – توريسم روستايي باعث آباداني و هويت شناسي روستاها مي شود ،

5 –  توريسم روستايي به صنعت گران محلي انگيزه کار مي دهد و باعث مي شود که با مرور زمان صنايع دستي روستا به گرد فراموشي سپرده نشوند ، و

6 – توريسم روستايي جوابي است براي دوستداران طبيعت . (Fleischer & Felsenstien, 2004 ; Pina, 2004)

 توريسم روستايي : منبع درآمدي براي روستائيان

[10] همانطور که قبلاً بيان شد روستاها واحدهاي همگن اجتماعي ، طبيعي ، اقتصادي و… است که در آنجا افرادي که داراي عقايد و افکار تقريباً مشترکي هستند ، بسر مي برند. روستائيان براي امرار معاش و گذران زندگي خويش ناگزير از انجام فعاليت هايي که عمدتاً شامل کشاورزي ، دامداري ، صنايع دستي3 و يا ترکيبي از اين ها مي باشد ، هستند. در کشورهاي جهان سوم روستائيان و کشاورزان عليرغم کار و کوشش فراواني که انجام   مي دهند همواره جزء قشر کم درآمد جامعه به شمار مي روند و در تأمين مخارج و هزينه هاي زندگي دچار مشکل هستند. در روستاها پتانسيل هاي فراواني وجود دارد که مي تواند بعنوان منبع درآمد خوبي براي روستائيان باشد.

توريسم روستايي مي تواند بعنوان منبع جديد درآمدي براي روستائيان و بويژه روستائيان کشورهاي در حال توسعه باشد و تا اندازه اي مشکلات آنها را حل و يا لااقل تقليل دهد. اين امر مستلزم مديريت و برنامه ريزي خاصي است. همان گونه که بيان شد توريست ها افراد غريبه اي هستند که ممکن است بر اساس حس کنجکاوي خود به روستاها سفر کنند ، تا علاوه بر ديدن مناظر و چشم اندازهاي طبيعي آن نقاط ، با آداب و رسوم و فرهنگ آنجا آشنا شوند در اين راستا توريست ها علاقه مندي خود را براي خريد محصولات روستا از قبيل صنايع دستي ، محصولات محلي ، غذاهاي سنتي و… ابراز نموده و اين به معني افزايش درآمد روستائياني که به طور مستقيم يا غير مستقيم در اين صنعت دخيلند ،  مي باشد. علاوه بر اين ، احداث و راه اندازي هتل ها و رستورانها و به طور کلي اماکن تفريحي و ورزشي با ايجاد اشتغال (اشتغال زايي) از طرفي باعث افزايش درآمد و از طرف ديگر موجب کاهش بيکاري و در نتيجه فقر مي گردد.

11 – موانع و مشکلات توريسم روستايي :

برنامه ريزي خوب ضرورتي است که اگر برنامه توريسم روستايي از آن بهره مند شود ، مي تواند سود رساني خوبي براي جوامع روستايي داشته باشد ، که در نهايت افزايش درآمد را در پي خواهد داشت. اما رسيدن به اين فرايند و تبديل شدن اينگونه توريسم به يک فرهنگ در جوامع مختلف با مشکلات عديده اي برخوردار است که بطور مستقيم يا غير مستقيم افزايش يا کاهش درآمد روستائيان را تحت تأثير قرار مي دهد. حل و يا تعليل اين مشکلات مي تواند کمک شاياني در نيل به اهداف توريسم روستايي (علي الخصوص افزايش درآمد ) نمايد. برخي از مشکلات و موانع اين صنعت عظيم که به نظر مي رسد از درجه اهميت بيشتري برخوردار باشند به اين شرح مي باشد:

1 – فقدان مهارت هاي مديريتي1  : مشکلي که اکثر کشورها با آن دست به گريبان هستند ، فقدان مهارتهاي مديريتي در ميان کشاورزان وروستائيان (و دست اندرکاران دولتي و غيره دولتي ) درگير در پروژه هاي توريسم روستايي است. اين خود مشکلاتي از قبيل عدم توانايي در انتخاب پروژه هاي مناسب توسعه اين نوع توريسم و عدم توانايي در ارزيابي آثار منفي و مثبت اين پروژ ها در روستاها را بهمراه خواهد داشت.[11]

2 بازاريابي2 : از آنجائيکه ممکن است روستاهاي يک منطقه بصورت پراکنده و متفرق باشند و امکان دسترسي به امکانات بيشتر و بهتر را مشکل سازند ، توريست ها و گردشگران پولدار را که براي تهيه مايحتاج خود نيازمند بازارهايي هستند ، دچار مشکل کرده و در نتيجه توسعه اين صنعت را به مخاطره مي اندازد. علاوه بر آن ، اين امر سبب بفروش نرسيدن محصولات زراعي و صنايع دستي روستائيان شده و مانعي در افزايش درآمد به شمار مي رود.

3 – ساختار حمل و نقل3 : بسياري از مناطق روستايي با وجود داشتن مناظر طبيعي و شاخص و زيبا ، فاقد شبکه جاده اي و ريلي مناسب هستند ، که خود دسترسي به اين اماکن را مشکل و گاهي غير ممکن مي سازد. در بعضي مناطق نيز ممکن است تراکم جمعيتي باعث افزايش ترافيک جاده اي شده و اين امر به نوبه خود کندي رفت و آمد را سبب مي شود و وقت زيادي از توريست ها که براي سفر و گردش به اين نقاط آمده اند را بيهوده به هدر مي دهد. نتيجه اينکه توريست ها ممکن است ديگر به اين نواحي سفر نکنند (اين امر کاهش توريست ها را به همراه دارد ). طبيعتاً کاهش توريست ها مسائل خاص خود در رابطه با افزايش درآمد را در پي دارد.

4 – محدوديت فصل توريسم1 : در برخي نقاط ممکن است کشاورزان و روستائيان در فصولي از سال تمايل به پذيرش توريست نداشته باشند (بدليل حجم کارهاي زراعي ) ، از طرفي توريست ها نيز ممکن است توانايي مسافرت به روستاها را در تمام فصول سال نداشته باشند ( بدليل شاغل بودن در کارهاي اداري و تحصيل فرزندان ). اين امر باعث بروز مسائلي مانند عدم پذيرش و تمايل در برقراري ارتباط توسط روستائيان با توريست ها مي گردد. اين مشکل نيز مانند ساير موارد در کاهش درآمد روستائيان از طريق توريسم نقش مهمي دارد.

5 – بازگشت ضعيف سرمايه2 : بازگشت سرمايه در توريسم روستايي در مقايسه با ساير سرمايه گذاري هاي تجاري داراي سرعت بسيار پائيني است. با توجه به اين مسئله کشاورزان و روستائيان هيچگاه اقدام به سرمايه گذاري سنگين در جهت تأمين امکانات و ساختمان هاي جديد براي توريست ها نمي کنند. توريست ها نيز تمايل مسافرت به نقاطي را دارند که از لحاظ امکانات رفاهي کاملتر باشد. با اين وجود آنها حاضر به حضور در چنين مناطقي نشده و در نتيجه کاهش تعداد توريست ها را بهمراه دارد. اين نيز کاهش فروش محصولات و عدم افزايش يا افزايش ناچيز درآمد را بدنبال خواهد داشت

( FFTC, 2002 ;handle, 2004 ; unwin, 1996).

با نگاهي به مسائل و مشکلات و موانع موجود در سر راه توريسم روستايي ، آنچه واضح است اينکه هر يک از مشکلات پنجگانه فوق ( و مشکلات ديگر در اين رابطه ) مستقيم يا غير مستقيم با در آمد روستائيان در ارتباط است  ، بنحوي که کاهش و يا افزايش درآمد روستائيان ، که يکي از[12]

اهداف اصلي توريسم روستايي است ، منوط به جذب توريست در اين نقاط مي باشد. عدم جذب و جلب توريسم به دليل وجود چنين موانعي ، کاهش محصولات اعم از زراعي و دستي و محلي را در پي دارد که اين امر باعث عدم افزايش يا افزايش ناچيز درآمد خانوارهاي روستايي مي گردد. حل و تقليل اين مشکلات کمک شاياني در بهبود اين وضعيت مي نمايد.

12 نقش مديريت روستايي در توسعه صنعت توريسم در روستاها:

توريسم صنعت عظيمي است که در صورت مديريت خوب مي تواند بعنوان يکي از منابع درآمد براي دولت ها گردد ، که اين مسئله انواع توريسم يعني توريسم روستايي و توريسم غيره روستايي را شامل مي شود. در کشورهاي جهان سوم مانند ايران ، روستاهايي که از جنبه هاي مختلف حائز اهميت باشند کم نيستند ، علي الخصوص که بسياري از اين روستاها داراي جاذبه هاي طبيعي و فرهنگي فراواني نيز هستند. اين روستاها مي توانند در جذب توريست نقش اساسي و مهمي ايفا کنند ، ولي متأسفانه در اين کشورها (و کشور ما ) هيچ گونه توجهي به آنها نشده و همواره در محدوديت بسر مي برند که دليل آن مديريت ضعيف و برنامه ريزي هاي نادرست مسئولان اين ممالک مي باشد ، لذا پيشنهاد مي شود ،  دولتمردان مسئله توريسم روستايي را به مديريت روستايي ( شورا و دهياري ها ) سپرده تا آنها به بررسي جنبه هاي مختلف اين مورد پرداخته و اقدامات سازنده ، مانند تأسيس و راه اندازي امکانات رفاهي و آسايشي ، را براي توريست ها انجام دهند تا توريست ها مشتاق شوند مرتباً جهت گردش به روستاهاي مختلف سفرکنند.

پيشنهاداتي چند به مديريت روستايي در خصوص رونق صنعت توريسم در روستاها:

1 تأسيس دفاتر جذب توريسم در روستاها؛ از آنجايي که توريسم مي تواند به عنوان منبع درآمدي براي روستائيان تلقي شود و اين افزايش درآمد ممکن است در رابطه با فروش محصولات به توريست ها و يا مرتبط با نقش اشتغالزايي که اين صنعت در روستاها دارد, باشد لذا مديريت روستايي مي تواند با تأسيس و راه اندازي دفاتري با عنوان دفاتر جذب توريسم در روستاها, نسبت به معرفي منطقه, اسکان و راهنمايي توريست ها اقدام نمايد. اين عمل مي تواند توريست هاي تازه وارد را از سرگرداني رها و رضايتمندي آنها را سبب شود که خود يکي از عوامل مؤثر در بازگشت توريست ها تلقي مي شود.

2 اقدامات فرهنگي و زيبا سازي محيط روستا ها : مديريت روستا مي تواند به منظور جذب توريست ها نسبت به انتشار بروشورها و بولتن هاي تبليغي که امکن و جاذبه هاي توريستي روستا را معرفي مي کند و توزيع آن در بين توريست ها و يا روستائيان ساکن شهرها اقدام به اين کار نمايد. از ديگر اقدامات فرهنگي مي توان به راه اندازي محافل ادبي, هنري, موسيقي محلي و … در زمان حضور حضور توريست ها در روستا اشاره نمود. زيبا سازي محيط روستا با استفاده از طرح هاي هادي و سرو سامان دادن به ساخت و سازها, تعمير و بازسازي اماکن قديمي در حال تخريب و امثال آن نيز نتايج خوشايندي را به همراه خواهد داشت.

3 ايجاد بازاچه هاي محلي و موقت : از آنجائيکه توريست ها در هنگام سفر به روستاها همواره در صدد خريد صنايع و محصولات روستا بوده و از آنها به عن.وان خاطرات سفر ياد مي کنند لذا مديريت روستا مي تواند با ايجاد بازارچه هاي محلي در روستا نسبت به عرضه نظامند محصولات و صنايع دستي روستا اقدام نمايد که همين مسئله در افزايش درآمد و اشتغالزايي بسيار مفيد خواهد بود و بازگشت سريع توريست ها و افراد جديد را سبب خواهد شد.

4 راه اندازي مهمانسراهاي توريستي و محلي : مديريت روستايي مي تواند از اماکن قديمي و جذاب جهت اسکان و اقامت توريست ها استفاده و با اجراي برنامه هايي نظير موسيقي, رقص محلي و غيره و فراهم کردن شرايط مساعد براي توريست ها قدم مؤثر ديگري در اين رابطه بردارد.

مسائل مطرح شده ميسور و مقدور نمي شود مگر اينکه مديريت روستايي تحولات توريسم را از نزديک دنبال و با بررسي کشورهايي که از اين لحاظ در اولويت قرار دارند ، از تجربيات آنها در اين خصوص استفاده نماييم. يکي ديگر از روشهايي که مي تواند صنعت توريسم را رونق بخشد توليد و پخش برنامه هاي راديوئي و تلويزيوني از اماکن و مناظر زيبا و دلنشين روستاهاي اين ممالک مي باشد. راهکار ديگري که مي تواند افزايش درآمد از طريق توريسم روستايي را شامل شود انتخاب و گزينش تعدادي از روستاهاي شاخص و معرفي آنها ، مجهز کردن آنها به امکانات و وسايل رفاهي و تفريحي و ترويج فرهنگ توريسم در اينجا هاست. با اين اوصاف اگر توريسم روستايي بيش از پيش مورد عنايت و توجه مسئولان قرار گيرد طولي نخواهد کشيد که روستاهايي آباد، مهاجرت روستايي اندک ، و در نتيجه کاهش  مشکلات ناشي در راه توسعه يافتگي را شاهد خواهيم بود.

13 – منابع مورد استفاده :

– بهرامي ، ا.(1382). نقش بوم گردي در معيشت پايدار جوامع محلي و حفظ منابع طبيعي. (سمينار کارشناسي ارشد)،

تهران :  دانشگاه تربيت مدرس.

– خياطي ، م.(1382). توريسم روستايي و تأثير آن بر جوامع روستايي  مطالعه موردي تايلند). مجله جهاد، ماهنامه توسعه

روستايي و ترويج کشاورزي. سال 23،  شماره 257 ( خرداد و تير )،  ص 42-30.

– رضواني ، ع. ا. (1376). جغرافيا و صنعت توريسم. دانشگاه پيام نور.

– شريف زاده ، ا. و مرادنژادي ، ه. (1381). توسعه پايدار و توريسم روستايي. مجله جهاد ، ماهنامه توسعه روستايي و

ترويج کشاورزي، سال22 شماره250-251،  ( خرداد و تير )، ص 63-52.

– قادري ، ا. (1382). نقش گردشگري در توسعه روستايي ايران. رساله دکتري ، تهران: دانشگاه تربيت مدرس.

– کاظمي ، م. (1380). فرهنگ زير بناي جهانگردي پايدار ايران. ويژه نامه اقتصاد و مديريت، زاهدان :  دانشگاه سيستان

و بلوچستان، دانشکده علوم انساني  ص138-123.

– محلاتي ، ص. ا. (1380). درآمدي بر جهانگردي. تهران  : دانشگاه شهيد بهشتي.

– محقق داماد ، م. (1377). حقوق جهانگردي و سير تحولات تاريخي آن. مجموعه مقالات نخستين همايش جهانگردي

جمهوري اسلامي ايران جلد(1)، کيش :  سازمان منطقه آزاد.

– مقصودي ، ط. و لشگرآرا ، ف.(1383). توريسم ، توسعه و روستا. مجله جهاد، ماهنامه توسعه روستايي و ترويج کشاورزي ، سال 24،  شماره 264(مرداد و شهريور)، ص 55-48.

– مرادنژادي ، ه. و نظري ، ش(1382). توريسم و توسعه روستايي. مجله جهاد ، ماهنامه توسعه روستايي ترويج کشاورزي،سال22،  شماره 256( فروردين و ارديبهشت)، ص67-61.

– مهدوي ، د. (1382). نقش توريسم در توسعه نواحي روستايي پيرامون شهرها و ارائه مدل استراتژيک (نمونه موردي: روستاي

لواسان کوچک). پايان نامه کارشناسي ارشد جغرافيا و برنامه ريزي روستايي،تهران : دانشگاه تربيت مدرس.

Campbell .L.m ( 1999 ).  Ecotourism in Rural Developing Communities.   Canada : University of Western on tarino.

FFTC( 2004 ). Rural Tourism.  [on-line] Available on the WWW:URL: http://www.fftc.agent.org/library/abstract/ac1998b.htm

Fleicher .A. Felsenstien .D. ( 2004 ). Support For Rural Tourism, Does it Make  a Difference?. A annals of Tourism Research, 27(4). 1007-1024.from,

Hon dale. B.W. (2004). Extension and Tourism development.

        Journal of extension, 28(2), from,      http://www.joe.org/joe/1990

Oneill .A.C. (2002).  What Globalization Means for Ecotourism : Managing Globalization Impact on Ecotourism in Developing Countries.

Pina .I.P.A. ( 2004 ). Rural Tourism Demand by Type of Accommodation. Journal of Management Tourism, June,

Ryan .C. (1991 ). Recreational Tourism :  a Social Science Per Spictive. LONDEN: Routtedy

Sharpley .j. & Richard ( 1997 ). Rural Tourism : An Introduction. P 4

Unwin .J. ( 1996 ). Tourism development in  Estonia. Journal of Management Tourism, 17(4).265-267

WTO (1996). What Tourism Managers Need To Know. A Practical Guide to the Development and Use of Indicators of Sustainable Tourism. Madrid: WTO.

منبع

http://spatialgeography.blogfa.com


- جهت ارسال نظر نوشتن نام ، ایمیل و وبلاگ ضروری نمی باشد .
- نظرات حاوی توهین و هرگونه نسبت ناروا به اشخاص حقیقی و حقوقی همچنین نظرات ارسالی غیر از زبان پارسی یا غیر مرتبط با مطلب منتشر نمی‌شوند .
- نظرات منتشر شده در این پایگاه صرفا بیانگر دیدگاه کاربران می باشد .